با توجه به اینکه در چندسال اخیر در استان چهارمحال و بختیاری شاهد افت شدید
آب سفره های زیرزمینی هستیم، تامین آب شرب و نیز آب مورد نیاز بخش های کشاورزی و
صنعت در استان با مشکل مواجه شده است به طوریکه بیش از 250 روستا با قحطی آب مواجه
شده و آب شرب آنها با تانکر تامین می شود. در حال حاضر
تمامی ۱۱ دشت بزرگ در استان
با افت شدید سطح آب زیر زمینی مواجه شده و ظهور نشانه های بیابانی شدن پایداری
سرزمین ما را تهدید می کند. از طرفی شکنندگی وضعیت اقلیمی و طبیعی شهرستان بروجن
باعث شده تا این نشانه ها در این شهرستان نمود بیشتری پیدا کند و از آنجایی که
آغاز بیابانی شدن هر سرزمین، آغاز پایان حیات آن سرزمین می باشد، ما را به این سمت
هدایت کرد که به این پدیده به عنوان مخاطره آمیزترین مشکل در شهرستان بروجن
بپردازیم.
همین تفکر
موجب شد در اوایل سال جاری اولین جرقه برگزاری "نخستین
همایش مهار بیابان زایی در بام ایران" و همزمان با
آیین های بزرگداشت "روز جهانی مقابله با بیابان
زایی و کاهش اثرات خشکسالی" در 28 خرداد ماه (17 ژوئن) با همکاری و مشارکت
جدی ادارات و نهادهای مرتبط با حوزه منابع طبیعی و محیط زیست و همچنین تشکل های
مردم نهاد استان زده شود و به دنبال آن با همت اعضای انجمن، در حدود 45 ساعت جلسات
مختلف کارشناسی با کارشناسان اداره کل منابع طبیعی و حفاظت محیط زیست استان،
اساتید و متخصصین حوزه منابع طبیعی، اعضای شورای اسلامی شهرستان و شهر بروجن،
نماینده محترم مردم شهرستان بروجن در مجلس شورای اسلامی، اعضای تشکل های مردم نهاد
استان، دانشجویان دانشگاههای بروجن و شهرکرد، نمایندگان بهره برداران و کشاورزان و
فعالان حوزه منابع طبیعی و محیط زیست استان برگزارشد. در ادامه به منظور اطلاع رسانی
و آگاهیبخشی جامعتر، با همکاری شورای اسلامی شهرستان و شهرداریهای مناطق؛ تعداد
800 نفر از افراد موثردر این زمینه با ارسال دعوتنامه و دیگر وسایل اطلاع رسانی
مثل: استفاده از سیستم پیامک، نصب بنر و پوسترهای تبلیغاتی در سطح شهرستان بروجن و
...، برای شرکت در همایش دعوت شدند.
این تلاش ها
به این امید صورت گرفت که با هماندیشی کارشناسان و اساتید حوزه منابع طبیعی و
محیط زیست، بهرهبرداران، مسئولان و مدیران دستگاههای اجرایی، دانشجویان، علاقمندان
و دوستداران این آب و خاک، روند نگران کننده تخریب سرزمین تا حد طبیعی آن کاهش
پیدا کند و تمامی فعالیتهایی که منجر به تشدید رو بیابانزایی در بام ایران میشود
متوقف شده و با پیروی از قوانین حاکم بر طبیعت، مردمان بام ایران بار دیگر به همه هموطنانشان
نشان دهند که در حوزه دوستی با طبیعت هم پیشگام هستند.
در همین راستا
انتظار برگزارکنندگان همایش از دستگاهای اجرایی و مسئولین استان این بود که:
1- به فعالیت
های ترویجی و آگاهی بخش به مردم توجه بیشتری شود.
2- چیدمان
توسعه در استان بر اساس توانمندی های بوم شناختی و اکولوژیکی استان طراحی و اجرا
شود.
3- در اجرای
پروژه های عمرانی، ملاحظات زیست محیطی از اولویت و جایگاه شایسته و درخوری
برخوردار شود.
خلاصه مطالب سخنرانان که در
این همایش ارائه گردید:
دکتر عطاءاله ابراهیمی – مدیر کل منابع طبیعی و
آبخیزداری چهارمحال و بختیاری – به عنوان نخستین سخنران این همایش "نقش مدیریت
مشارکتی در کاهش بیابان زایی
با تاکید موردی در استان چهارمحال و بختیاری" را برای
موضوع سخنرانی خود انتخاب کرده بود. ابراهیمی سخنان خود را با تعریف توسعه پایدار
اینگونه آغاز کرد:
برنامه توسعه پایدار به برنامه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اطلاق می شود که ضمن
توجه به توسعه، حفظ محیط زیست و منافع نسل های آینده هم مد نظر باشد. بحث توسعه از
دغدغه هایی است که در سالیان گذشته به عنوان اولویت مطرح بوده و رویکرد برنامه
توسعه از اول تا کنون هم همین بحث بوده است.
ولی چرا باید دغدغه پایداری توسعه را داشته باشیم؟
تا حالا خیلی دغدغه ایجاد زیر ساخت های توسعه راداشته ایم و در این زمینه تلاش
کرده ایم اما کمتر از خودمان پرسیده ایم که آیا توسعه ای که در حال حاضر در حال به
وقوع پیوستن است، توسعه پایداری هست یا نه؟ در اینجا دانستن مفهوم رد پای اکولوژیک
ضروری است که عبارت است از: میزان متوسط نیاز یک شخص به مواردی همچون: محلی برای
زندگی، زمینی برای تامین و تولید مواد غذایی و مایحتاج زندگی، نیاز به جنگل ها
برای تامین اکسیژن و سایر خدماتی که ارائه می دهد، نیاز به دریاها برای تامین
پروتئین ها.
امروزه رد پای اکولوژیک موجود به ازای هرنفر به طور متوسط 1.5 برایر ظرفیت کره
زمین می باشد یا به عبارتی 50 درصد بیشتر از توان تولیدی کره زمین استفاده می
کنیم. به طور کلی ردپای اکولوژیک جوامع بشری از سال 1960 به حدود 3 برابر افزایش
یافته است. اگر تقاضای منابع اکولوژیک جوامع بشری بیشتر از ظرفیت تولید کره زمین
باشد - که به آن فرارفت اکولوژیکی می
گویند - موجب تخریب جنگل ها ، مراتع، منابع آب و خاک و نهایتا افت سطح سفره های آب
زیرزمینی و انقراض گونه ها خواهد شد.
ایران از نظر ردپای اکولوژیکی در رتبه 122 جهانی در زمینه بهره برداری بیش از
حد منابع قرار دارد. در بررسی روند رد پای اکولوژیک و ظرفیت زمین در ایران مشاهده
شده که در سال 1960 بین این دو تعادل وجود داشته است. این روند تا سال 1975 سیر
نزولی داشته و درسال های بعد ظرفیت زمین کاهش یافته، در حالی که روند رد پای
اکولوژیکی رو به افزایش بوده است. و همین امر منجر به استفاده بیش از حد منابع شده
است. مهمترین چالش های روبروی ما به شرح زیر می باشند:
- یک سوم مساحت زمین و یک ششم جمعیت جهان در 150 کشور تحت تاثیر پدیده بیابان
زایی قرار گرفته اند.
- سالانه میلیون ها هکتار از جنگل ها و 5 تا 7 میلیون هکتار از اراضی در حال
از بین رفتن است.
- تقاضای جهانی انرژی تا 25 سال آینده 50 درصد افزایش خواهد یافت، در حالی که
در صورت تداوم خشکسالی امکان تغذیه فقط یک سوم مردم جهان تا سال 2012 وجود خواهد داشت.
در این میان به اشتباه به منابع طبیعی به عنوان منبع رایگانی نگاه می شود که
همیشه قابل استفاده است. هم اکنون در اثر تخریب منابع طبیعی سالانه ده ها هزار
گونه گیاهی و روزانه 274 گونه جانوری در حال انقراض می باشند. و این در حالی است
که از بین رفتن این ذخایر ژنتیکی معمولا در محاسبات اقتصادی در نظر گرفته نمی شوند.
در استان ما در سال های گذشته میانگین گرد و غبار کمتر از 1 روز در سال بوده اما
در سال های اخیر به طور متوسط به 11 تا 12 روز رسیده است.
حال با توجه به این موارد باید پرسید آیا باید نگران بیابان زایی در بام ایران
باشیم یا نه؟
با توجه به تعاریف موجود بیابان زایی همان تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمه
خشک و نیمه مرطوب بر اساس تغییرات آب و
هوایی و فعالیت های انسانی است و بیابان زدایی به مجموعه فعالیت هایی که سبب توقف
یا کاهش روند بیابان زایی شده یا جهت احیای اراضی بیابانی مورد توجه قرار میگیرد،
گفته می شود.
کشور ما در منطقه خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد بنابراین باید میزان مصرف
آبمان را بر اساس شرایطی که در آن قرار گرفته ایم تنظیم کنیم یعنی ما باید با خشکی
و خشکسالی در کشورمان همزیستی کنیم. برای مدیریت مصرف منابع آبی باید به آب به چشم
کلید توسعه پایدار نگریست. توپوگرافی شدید استان - شیب بالای 38 درصد - موجب می شود پس از هر بارش سریعا آب از استان
خارج شود. همچنین وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی، توزیع نامتعادل جمعیتی و منابع
آبی استان، عدم تناسب زمانی و مکانی بارش در استان از عوامل مهم در بروز مشکلات
آبی و خشکسالی در چهارمحال و بختیاری است.
دومین سخنران همایش، دکتر حسین صمدی – رییس بخش تحقیقات منابع آب
دانشگاه شهرکرد – بود که "نقش مدیریت منابع آب در بیابان زایی" را
به عنوان موضوع سخنرانی خود انتخاب کرده بود. دکتر صمدی بیان پیشینه تاریخی
مدیریتی آب را برای شروع سخنرانی خود انتخاب کرده بود که می توانید به شرح زیر
ملاحظه کنید:
از نظر مدیریت منابع آب سه دوره تاریخی وجود دارد؛ اول: دوره پرآبی که در حدود
30 تا 40 سال پیش بود و هیچ مشکل آبی وجود نداشت، دوم: دوره مدیریت تقاضا که با
افزایش جمعیت و اراضی کشاورزی شروع شد و به آرامی کم آبی احساس شد و در این دوره
استفاده از روش های نوین آبیاری و احتیاط در مصرف آب شرب مورد توجه قرار گرفت و
سوم: دوره سازگاری که همین دورهی پیش روست و نبودن آب محور است و در این دوره
باید با نبود آب سازگاری پیدا کرد. یادمان باشد که شهرستان بروجن وارد این دوره
آبی شده است.
در بحث مدیریت منابع آب سه محور وجود دارد: مدیریت تامین آب، آب های مازاد مثل
فاضلاب و زهکش، حفاظت محیط زیست .... ؛ از آنجا که این سه پاسخگوی نیاز مردم نبوده
و خروجی مناسب نداشته، بنابراین امروزه به سمت مدیریت یکپارچه منابع آب رفته ایم. یعنی
آب از سرچشمه تا مقصد نهایی باید مدیریت
شود و برای این کار سه اصل مهم شامل کارایی اقتصادی، عدالت اجتماعی و پایداری زیست
محیطی باید مرد توجه قرار گیرند.
همچنین سه مسئله اساسی ناشی از مدیریت آب در بیابان زایی عبارتند از: برداشت
بیش از حد از منابع آب زیر زمینی، انتقال آب بین حوضه ای و اثرات تغییر اقلیم که
بایستی در مدیریت منابع آب برای هر سه آن ها برنامه های جامع نگرانه ای داشته
باشیم.
بیابان زایی زمانی شروع می شود که سطح آب زیرزمینی به پایین تر از آب های سطحی
رودخانه ها می رود، که موجب محروم شدن مصرف کنندگان، نفوذ شوری در آب زیرزمینی، فرونشست
زمین و مرگ آبخوان ها می شود.
یکی از مهمترین مسائل استان ما در بحث انتقال آب بین حوضه ای تونل بهشت آباد است
که قرا است با احداث تونل از عمق 300 متری زمین و در طول 65 کیلومتر اجرایی شود!،
ولی فراموش نکنیم که ساخته شدن این تونل موجب زهکش شدن چشمه ها و آب موجود در مسیر
انتقال و نهایتا افزایش سرعت و روند بیابانی زایی در منطقه خواهد شد. از جمله
نظریه های جایگزین این طرح، انتقال آب با روش هایی به غیر از تونل مثل انتقال از
روی زمین یا هوایی است.
با توجه به موارد ذکر شده، امروزه باید به سمت افزایش بهره وری آب و نگهداری
آب باران و جلوگیری از رواناب رفت.
مهندس محمد درویش – پژوهشگر برجسته بخش بیابان
مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور سومین سخنران نخستین همایش مهار بیابان زایی
در بام ایران بود که عنوان زیر را برای سخنرانی خود انتخاب کرده بود:
برای مهار بیابان زایی چه کارهایی نباید کرد؟
ایران عمدتا در منطقه ای قرار گرفته است که از نظر پراکنش مناطق بحرانی
خشکسالی خطرناک در قسمت بسیار خطرناک کره زمین قرار گرفته است. یعنی اگر تخریبی در
این کشور اتفاق بیافتد امکان برگشتنش به شرایط طبیعی بسیار مشکل تر از سایر نقاط
این کره خاکی خواهد بود.
چند مولفه در دنیا وجود دارد که نشان میدهد به رغم شعارهای زیبایی که در حفاظت
از محیط زیست در سطح کلان مدیریت جهانی مطرح می کنیم عملا از آنها پیروی نمی کنیم؛
اول: پیدایش قاره هفتم که در سال 1977 میلادی با مساحت 3.5 کیلومتر مربع در جنب
جزایر هاوایی در سواحل امریکای شمالی کشف شد. این منطقه مملو از زباله های
پلاستیکی است که در طول نیم قرن اخیر همه مردم زمین از طریق مصرف بی رویه وارد آب
و خاک شان کردند و اکنون به خاطر جریان های خاص دریایی در یک منطقه تجمع پیدا کرده
و هیچ دولتی به بهانه قرار نگرفتن آن منطقه در محدوده خاص سیاسی کشورش حاضر به
پرداخت هزینه برای حل این معضل نیست!
دوم: فقر اطلاعاتی در زمینه محیط زیست است که تاکنون در حدود 70 درصد از ذخایر
ژنتیکی کره زمین هنوز کشف نشده و دلیل آن چیزی نیست جز آنکه اولویت سطح کلان جهانی
حفاظت محیط زیست نبوده است. و سوم: تضاد بین ملاحظات مبتنی بر اقتصاد و ملاحظات
مبتنی بر محیط زیست در برنامه های راهبردی توسعه است.
از مهمترین مسائل محیط زیستی کشور می توان به وقایع زیر اشاره کرد:
- آتش سوزی در منطقه تاریخی بیشابور در کازرون فارس که به دلیل عدم بضاعت مالی
کافی و عدم وجود ناوگان اطفای حریق مجهز در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و یا
سایر دستگاه های دولتی موجود در منطقه، هیچ ناوگان اطفای حریقی در این منطقه
تاریخی وجود نداشت و این منطقه تاریخی در اثر آتش سوزی به شدت آسیب دید.
- آتش سوزی در پارک ملی گلستان و عدم
مهار درست و اصولی آتش که آن هم ناشی از پایین بودن بضاعت مالی و ناکارآمدی ناوگان
اطفای حریق سازمان جنگل ها و سازمان حفاظت محیط زیست کشور بود و تنها وسیله خاموش
کردن آتش استفاده از دبه های 20 لیتری بود.
- آتش سوزی در تالاب گندمان که به دلیل عدم وجود وسایل اطفا حریق، آن آتشسوزی
تا 40 روز در منطقه ادامه داشت.
- احداث سد جدید در محل سد کریت در استان یزد و نزدیکی طبس را می توان به
عنوان بدسلیقگی ترین رفتار توسعه ای از آن نام برد. سد کریت از جلوه های ناب
گردشگری طبیعی و تاریخی و فرهنگی ما بود که در سال 84 سد جدیدی در آنجا و درست در
جایی که 700 سال است که همان سد قبلی خراب نشده(یعنی حوزه آبخیز آن توان بیشتری
برای ذخیره آب ندارد) جانمایی و ساخته شد و بعد از گذشت 7سال هنوز آبی که در پشت
آن سد جدید است به اندازه همان سد کریت می باشد و ما 100 میلیارد تومان برای احداث
آن هزینه کردیم!
- خشک شدن دریاچه پریشان در فارس به دلیل استقرار غلط و نامناسب نیروگاه سیکل
ترکیبی کازرون که منجر به خشک شدن دریاچه و تبدیل آن به کانون گرد و خاک شد.
- خشک شدن دریاچه ارومیه به عنوان بزرگترین رخداد بیابان زایی قرن که علت اصلی
آن احداث سد بر روی تمامی رودخانه های ورودی به این دریاچه و عدم رعایت حقآبه
ارومیه بود.
- از بین رفتن جنگلهای مانگرو با احداث پل قشم به هرمزگان
- احداث سد گتوند و ماجرای گنبدهای نمکی و شوری آب و نابودی کنارستان ها و
آوارگی مردمان دهها آبادی واقع در محدوده دریاچه سد، هدر رفت بیش از 2500 میلیارد
تومان از سرمایه مردم و مملکت
-کشاورزی زیر اشکوب و نابودی جنگلها در دشت برم استان فارس و رخداد مرگ بلوط
در آن منطقه با خشک شدن 85 درصدی بلوط ها
- فرونشست سالانه 35 سانتی متری زمین در تهران در اثر افت شدید سطح آب سفره
های زیرزمینی منطقه
تعداد تشکل های مردم نهاد در حوزه منابع طبیعی و محیط زیست باید بیشتر شوند و
مطالبه محوری مردم و نمایندگان آن ها در این زمینه به بیشینه سزاوار برسد. باید
جلوی تهمت زنی به فعالان محیط زیست در این زمینه که این ها مخلف توسعه هستند،
گرفته شود. فعالان محیط زیست با توسعه ای مخالف هستند که ملاحظات بوم شناختی یعنی
زندگی آینده مردم را در نظر نمی گیرد.
یکی از مزیت های مهم سرزمین چهارمحال و بختیاری، داشتن بیش از 250 مکان
گردشگری است که می تواند سوئیس ایران و آسیا باشد. نباید بر این همه ظرفیت های
درآمدزایی را نادیده گرفت و فکر کرد که همه راه های اشتغال زایی به کشاورزی ختم می
شود، آن هم کشاورزی که فقط 35 درصد
راندمان دارد.
مهندس درویش با تأکید بر استفاده از توانمندی های اکولوژیکی مناطق و طراحی
چیدمان توسعه بر بنیاد این توانمندیها سخنان خود را به پایان رساند.
خوشبختانه این
همایش با استقبال کم نظیر بهره برداران، کشاورزان، دانشجویان و دوستداران طبیعت
استان مواجه و بالغ بر 500 نفر در این همایش یک روزه شرکت کردند. بر بنیاد نظرسنجی
صورت گرفته، این همایش از نظر کیفی و محتوایی در حد مطلوب و منحصر به فرد مورد
توجه شرکت کنندگان قرار گرفت و از آن به عنوان یکی از بهترین همایش های برگزار شده
در این زمینه در استان یاد شد.
در پایان از همه
دوستانی که در برگزاری این همایش، انجمن تسنیم را یاری کردند صمیمانه سپاسگزاریم.
انجمن محیطزیستی تسنیم در شهریور ماه 1390 فعالیت خود را با هدف ارتقای ضریب حفاظت محیطزیست و منابع طبیعی از طریق جلب و افزایش مشارکت مردمی در بام ایران - بروجن - آغاز کرده و این تارنما به بهانه انعکاس شایستهتر فعالیتهای انجمن در حوزه محیطزیست و منابع طبیعی این دیار گشایش یافته است.